zamek niesytno w płoninie

...feniks z popiołów

Zespół rezydencjonalno-obronny nazywany zamkiem Niesytno, zajmuje wierzchołek i zbocza góry (dalej zwanej Górą Zamkową) o wysokości względnej sięgającej około 520,00 m n.p.m., położonej w centrum wsi Płonina (gm. Bolków, pow. Jawor, woj. dolnośląskie), na obrzeżach Gór Kaczawskich. Góra zbudowana jest ze skał metamorficznych – zieleńców, nadających się jako doskonały materiał budowlany, stosowany do kolejno następujących po sobie faz rozbudowy siedziby pańskiej. Od strony północnej i zachodniej góra ma strome, trudno dostępne zbocza, od południa jej stok jest łagodniejszy i znacznie przekształcony przez XIX-wieczny ogród angielski; najdogodniejszy dostęp do zamku wiedzie natomiast od strony wschodniej. Struktury przestrzenne obiektu najogólniej podzielić można na zajmującą wyższe partie wzniesienia relikty zamku średniowiecznego, w godny podziwu sposób dostosowane do warunków terenowych oraz położony nieco niżej, na wschód i południowy-wschód od tegoż, zespół zabudowań nowożytnych, z pałacem, dziedzińcami i bramą, a także zaniedbanym ogrodem i rozciągającym się u wschodniego podnóża góry terenem dawnego folwarku.

Najstarszym elementem castrum jest murowana wieża mieszkalna – donżon, wznosząca się na skalistym wierzchołku góry oraz towarzysząca jej zabudowa. Wieża ta, o średnicy około 11,15 m (w partiach regularnego ośmioboku) – 13,70 m (w osi ostrza), zbudowana została na rzucie zbliżonym do ośmioboku, ze skierowanym na wschód ostrzem. Jest ona budowlą podpiwniczoną (dwa poziomy piwnic?), ze śladami po trzech wyżej położonych murowanych kondygnacjach, z których dwie dolne pełniły funkcje tzw. izb ciepłych, pokrytych drewnianą okładziną, po której do dziś zachowały się czytelne odciski belek. Od strony zachodniej i północno-zachodniej donżon ściśle otoczony jest murem obwodowym, wydzielającym przestrzeń ciasnego i najpewniej nie spełniającego nigdy funkcji użytkowych międzymurza. Jak można domniemywać korona rzeczonego muru służyć mogła jako oparcie dla związanych z wyższymi kondygnacjami konstrukcji wykonanych z materiałów nietrwałych. Pierwotne wejście do donżonu znajdowało się od strony północnej, gdzie w dolnym poziomie izby ciepłej znajduje się zachowany do chwili obecnej otwór drzwiowy z fragmentem piaskowcowego portalu o wykroju półkolistym i sfazowanych krawędziach. Od zachodu do muru obwodowego donżonu przylegają relikty murów szyi bramnej (zidentyfikowanej w trakcie tegorocznych badań archeologicznych). Otwór prowadzący do szyi od strony północnej zachował się szczątkowo, tylko w partii wschodniej ościeży. Zamknięty ostrołucznie południowy otwór drzwiowy zachowany jest w całości, ponadto w jego wschodnim boku oglądać można gniazdo po belce ryglującej. Przed południowe lico występuje krótki odcinek muru osłaniającego szyję od strony zachodniej. Na północny-wschód od donżonu położony jest średniowieczny dom zamkowy, mający plan zbliżony do litery „L”, który dalej nazywać będę „kamienicą”. Jak wynika z badań architektonicznych Małgorzaty Chorowskiej nie jest to budowla homogeniczna, lecz dzieląca się na starszą część południową oraz młodszą, północną partię budynku[1]. Partia starsza, o wymiarach około 4,50-6,50 x 14,0-14,70 m, zachowana jest w poziomie dolnej kondygnacji, podzielonej na trzy lokalności: wschodnią, zachodnią i położoną między nimi krótką sień; czytelne są także skromne pozostałości murów jej piętra. W południowym licu budynku, w poziomie podłogi piętra ponad lokalnością wschodnią, znajdują się dwie kamienne konsole po wykuszu (latrynowym? kaplicznym?), oddalone od siebie o 2,47 m. Wejście do analizowanego obiektu prowadziło od strony północnej, a śladem po nim jest głęboka na 2,35 m prowadnica po drewnianym ryglu. Tę partię kamienicy, wraz z donżonem, murem obwodowym wokół niego i przedbramiem określać będę mianem „zamku górnego”. Młodsza część kamienicy składa się z członu południowego o wymiarach około 3,0-5,0 x 15,0 m, będącego poszerzeniem partii starszej oraz prostopadłego doń skrzydła północnego mierzącego około 8,0 x 15,0 m, położonych niżej niż starsza część budynku. Północny człon kamienicy zachował się do wysokości murów trzeciej kondygnacji. Najniższy jej poziom, pierwotnie pełniący funkcje piwnic, podzielony był ścianą działową na dwie przykryte kolebkami lokalności, do południowej z nich prowadzi ostrołuczny portal. Dwie wyższe kondygnacje miały stropy płaskie, rozdzielały je ściany wykonane z drewna, a oświetlały duże otwory okienne przykryte łękami odcinkowymi. Niższą, młodszą partię kamienicy wraz z położonym na zachód od niej dziedzińcem i odkrytymi tam reliktami murów nazywane będą dalej „zamkiem średnim”. Jako przestrzeń „zamku dolnego” traktuję obszar zajęty przez nowożytny pałac i przyległe doń dziedzińce: „wewnętrzny” i „zewnętrzny”. Pałac jest budowlą addytywną, wymagającą szczegółowych badań architektonicznych, dla których dobrą okazją będzie generalny remont zdewastowanego budynku; dotychczas najpełniejsze jego omówienie znaleźć można w opracowaniach pióra Krzysztofa Eysymontta[2]. Nowożytna siedziba płonińska to dwuskrzydłowy gmach mający plan litery „L”, na który składa się podłużny, załamany, podpiwniczony korpus główny (zapewne starszy i pewnie również niejednorodny) o orientacji równoleżnikowej i przybliżonych wymiarach 12,50-14,0 x 40,0 m oraz krótkie skrzydło poprzeczne (zapewne młodsze). Ostatnie z wymienionych mieści w przyziemiu przelot bramny (ze skradzionym w ostatnim czasie renesansowym portalem, najpewniej wtórnie osadzonym w elewacji bramnej w stuleciu XVII), a mierzy około 8,0 x 12,50 m; w zewnętrznym narożniku pomiędzy nimi znajduje się wieżowy ryzalit mieszczący klatkę schodową, powstały po roku 1780. Budynek pałacu wieńczy pięć okazałych szczytów osadzonych na ścianie szczytowej (1) i osiach poprzecznych korpusu głównego (2) oraz na ścianie szczytowej (1) i nad elewacją frontową skrzydła bramnego (1); pożar strawił natomiast doszczętnie dachy, a zawaleniu uległy znaczne połacie stropów i sklepienia. Od strony południowej do korpusu głównego przylega XIX – wieczny taras z dwoma ciągami schodów, który poprzedza obszerna ziemna platforma o powierzchni około 450,0 m² ujęta kamiennymi murami oporowymi (z licznymi, wtórnie wykorzystanymi detalami architektonicznymi), flankowana bastejami. Od strony północnej do pałacu przylega dziedziniec „wewnętrzny” zamku dolnego, zajmujący około 900,0 m², z wznoszącą się w jego południowo-zachodnim narożniku skałą. Poziom użytkowy podwórca jest różny: przeważająca jego część znajduje się na 502,60-503,20 m n.p.m., natomiast bezpośrednio przy północnym boku pałacu, w osi przelotu bramnego, poziom użytkowy położony jest znacznie niżej i sięga około 500,30 m n.p.m. Północny mur obwodowy dziedzińca zbudowany z zieleńców układanych na zaprawie wapiennej od strony zachodniej został dostawiony do średniowiecznej kamienicy. W miejscu narożnika murów północnego i wschodniego znajduje się dzieło budowlane przypominające bastion, będące najpewniej formą wprowadzoną wtórnie,  z wykorzystaniem starszych murów. Także wschodni mur dziedzińca jest strukturą niejednolitą, wymagającą elementarnego rozpoznania. Południowy jego odcinek posadowiony jest na stromym masywie skalnym; w miejscu gdzie ów masyw się kończy wprowadzono furtę. Jako dziedziniec „zewnętrzny” zamku dolnego traktuję obszar o w przybliżeniu prostokątnym kształcie, a od północny zamknięty nieregularnie, zajmujący powierzchnię około 600,0 m² (choć o faktycznej powierzchni użytkowej z uwagi na obecność skał o wiele mniejszej), położony na wschód od wyżej opisanego muru obwodowego dziedzińca „wewnętrznego”, od wschodu i północny ograniczony murami, a od południa sięgający ściany szczytowej skrzydła bramnego pałacu. Obserwować tam można łagodny spadek terenu z północny na południe od około 501,0 do 500,0 m n.p.m. Do północnej części dziedzińca „zewnętrznego” przylega czworoboczny budynek, spełniający w okresie późnonowożytnym funkcję bramy, wcześniej zaś najpewniej będący mostem na drodze wiodącej do Bolkowa. Dolna część budynku, z przęsłem środkowym (przelotem bramnym) i zamurowanymi przęsłami bocznymi jest starsza, zapewne XVI-wieczna, natomiast mieszcząca dostępną z dziedzińca lokalność, górna kondygnacja, powstała później, w XVIII-XIX stuleciu.

Tomasz Olszacki – Sprawozdanie z badań archeologiczno – architektonicznych zamku Niesytno w Płoninie Bolków, woj. dolnośląskie (2011)

 

[1] M. Chorowska, Rezydencje średniowieczne na Śląsku. Zamki, pałace, wieże mieszkalne, Wrocław 2003, s. 173-175.

[2] K. Eysymontt, Studium historyczno-architektoniczne dworu w Płoninie /woj. jeleniogórskie/, Wrocław 1981 [mpis], ostatnio: tenże, Architektura dworów renesansowych na Dolnym Śląsku, Wrocław 2010, s. 313-314.

szukaj na stronie:

dofinansowanie:

nagroda: