zamek niesytno w płoninie

...feniks z popiołów

Podsumowanie – postulaty badawcze – wnioski konserwatorskie

 

Wyniki pierwszych badań archeologicznych zamku Niesytno w Płoninie uznać należy za bardzo interesujące. Pomimo naskalnego, górskiego położenia obiekt okazuje się mieć zachowane złożone sekwencje nawarstwień kulturowych o chronologii od późnego średniowiecza, po późną nowożytność, z bardzo dużą ilością różnorodnego materiału zabytkowego, a także nierozpoznane struktury murowane, mające duże znaczenie dla rekonstrukcji dyspozycji przestrzennej płonińskiego castrum. Wstępna analiza wyników badań terenowych przeprowadzona w korelacji z kwerendą źródeł pisanych i ikonograficznych dotyczących omawianego obiektu pozwala na próbę zarysowania jego przemian budowlanych. Początki zamku wiążą się z okresem od przełomu XIV/XV stulecia, po 1 tercję XV wieku; za terminus ante quem wypada zaś uznać rok 1432, dostarczający pierwszych pewnych informacji o obronnej rezydencji Hayna Czirny. Z tą najstarszą, I fazą egzystencji zamku, łączyć wypada budowę wielobocznej wieży mieszkalnej (o ile dalsze badania wykażą iż w jej murach nie kryją się pozostałości starszej budowli), integralnie z nią związanego muru obwodowego z międzymurzem oraz południowej partii kamienicy. Najpewniej wprowadzono też podówczas murowaną zabudowę na wierzchołek skały (w okresie nowożytnym w znacznym stopniu rozebranej) położonej ponad późniejszym dziedzińcem „wewnętrznym” zamku dolnego, z którą łączył się mur wypuszczony z ostrza donżonu w kierunku wschodnim (potem skrócony i przekształcony). W tym czasie obszar położony od strony północnej, poniżej wieży mieszkalnej, wykorzystywany mógł być pod zabudowę z materiałów nietrwałych (domniemany spichlerz). Po zniszczeniu zamku w 1432 roku i przejściu obiektu w ręce Zedlitzów,  a przed mającymi poświadczenie w stratygrafii kulturowej kolejnymi wydarzeniami wojennymi, hipotetycznie łączonymi z interwencją wojsk Macieja Korwina i latami 70. XV wieku (może 1478 rokiem), datowałbym fazę II. W tym czasie w obrębie zamku górnego doszło najpewniej do wydzielenia murem obszaru plateau na półce skalnej poniżej donżonu, do którego to miejsca doprowadzono ufortyfikowaną szyję bramną, wiodącą wzdłuż zachodniego muru obwodowego wieży mieszkalnej. Wzniesiono też wówczas zapewne północną partię kamienicy oraz integralnie z nią związany mur obwodowy dziedzińca, z murem „bocznym” prowadzącym może do obiektu osadzonego na występie skalnym wysuniętym przed północno-zachodni narożnik tegoż podwórca. Działania te doprowadziły do ukształtowania zamku średniego, który to uległ zdewastowaniu w trakcie oblężenia. W świetle badań archeologicznych faza I i II nie są czytelne w stratygrafii kulturowej (ani też, nawet śladowo w artefaktach) obszaru położonego na wschód od kamienicy (późniejszy dziedziniec „wewnętrzny” zamku dolnego); albo więc zostały stamtąd skutecznie usunięte, albo też pierwotna topografia tego terenu nie dawała sposobności do jego zasiedlenia. Po roboczo datowanej na lata 70. XV wieku destrukcji zamku, a przed jego wczesnonowożytną rozbudową upatrywać można podfazy IIa (przełom XV/XVI wieku), w czasie której doszło do uprzątnięcia zniszczeń i renowacji obiektu, z tym też czasem łączyłbym zdeponowanie rumoszowego nasypu niwelacyjnego po zachodniej stronie muru obwodowego dziedzińca zamku średniego. Fazę III – okres wczesnonowożytny (XVI stulecie) postrzegać należy przede wszystkim przez pryzmat fundacji renesansowego pałacu/dworu (a ściślej jego najstarszej partii, wymagającej jeszcze ścisłego wyodrębnienia w toku badań architektonicznych), położonego na wschód od dotychczas zajmowanego obszaru. W tym przypadku terminus ante quem wydają się być daty z portalu i tablicy memoratywnej określającej datę budowy na połowę lat 40. XVI wieku i łączące ją z osobą Georga III (Jorge) Affe Zedlitza. Hipotetycznie z tym samym, bądź bliskim okresem łączyć można budowę starszej fazy muru obwodowego dziedzińca „wewnętrznego” zamku dolnego, której rozpoznanie na odcinku wschodnim wymaga dalszych badań terenowych (choć i ta faza nie pozostawiła śladów w wykopach eksplorowanych na terenie dziedzińca), a także budowę okazałego, murowanego mostu na trasie wiodącej z Niesytna do Bolkowa. W okresie tym, a także przynajmniej w początkach następnej, IV fazy, datowanej na XVII-XVIII stulecie, nadal użytkowano na cele reprezentacyjne starą kamienicę zamkową, rozebrano zaś najpewniej mur obwodowy dziedzińca zamku średniego, przesuwając granice plateau po rozpoznany w wykopie 1/2011 mur „zachodni”. Może wtedy też doprowadzono do owego dziedzińca ścieżkę wzdłuż zachodniego boku góry, z domniemaną furtą, po której zachowały się gniazda wykute w skale. Wspomniana IV faza obejmuje ukształtowanie dwuskrzydłowej bryły pałacu, a także pełne zagospodarowanie dziedzińca „wewnętrznego” zamku dolnego, z domem „szkieletowym”, którego relikty rozpoznano w wykopie 3/2011, przebudową wschodniego odcinka muru obwodowego tegoż podwórca, a także przekształceniem dawnego mostu w bramę. Następuje też pełne wykształcenie się podzamcza z rozbudowanym folwarkiem, a stan ówczesnej zabudowy szczegółowo dokumentuje rycina F. B. Wernera. Na jej podstawie, a także w świetle źródeł pisanych, zakładać można wykorzystywanie w celach gospodarczych kamienicy zamkowej (spichlerz), przy jednoczesnym opuszczeniu i niszczeniu zamku górnego. Faza V (datowana od XIX wieku do zakończenia II wojny światowej), to okres kolejnych przebudów wewnętrznych i zmian dekoru w przestrzeni pałacu odpowiadających aktualnym prądom stylistycznym oraz jego rozbudowa o taras, wieżę i północny ryzalit, jak również założenie parku. Działania przypisywane hrabiemu von Perponscher-Sedlnitzky’emu dotyczyły także udostępnienia zamku górnego na potrzeby turystyczne, co dokonało się poprzez utwardzenie malowniczej ścieżki wiodącej do ruin wzdłuż zachodniego zbocza. Jej krawędzie wzmacniał murek oporowy, a wzbogacały ją dwa tarasy widokowe, z których pierwszy zlokalizowano na półce skalnej wysuniętej w kierunku zachodnim (rejon wykopu 2/2011 – tzw. „platforma”),    a drugi na cyplu skalnym wysuniętym na północny-zachód (tzw. „basteja” w sąsiedztwie wykopu 1/2011).

Przedstawione powyżej wstępne wyniki badań terenowych uzasadniają potrzebę obecności archeologa w trakcie prowadzenia prac ziemnych oraz na etapie sporządzania projektów rekonstrukcji zamku. Dalsze kierunki badań koncentrować powinny się na dwóch płaszczyznach, a mianowicie stacjonarnych, naukowych badaniach terenowych realizowanych przy pomocy regularnych wykopów i odkrywek architektonicznych oraz na nadzorze archeologicznym. Jako obszar predysponowany do eksploracji archeologicznej wskazać należy przede wszystkim cały areał dziedzińca zamku średniego, w przypadku planów obniżenia jego poziomu użytkowego kwalifikujący się do założenia szerokopłaszczyznowego wykopu z świadkami profilowymi, eksplorowanego metodą warstw naturalnych w nawiązaniu do stratygrafii kulturowej zarejestrowanej w wykopie 1/2011. Badania tego obszaru powinny przynieść bardzo liczny zbiór zabytkowych ruchomości ważki tak z uwagi na obecność „zabytków wydzielonych” (średniowiecza broń i okucia budowlane, kafle), jak i zwłaszcza dość pewne chronologiczne ich umocowanie. Dałoby ono sposobność do modelowego opracowania masowych materiałów zabytkowych (przede wszystkim ułamków naczyń ceramicznych) stanowiącego odniesienie dla innych późnośredniowiecznych i wczesnonowożytnych zabytków z regionu. W obrębie zamku górnego za pożądany uznać należałoby wykop obejmujący mury i wnętrze plateau zlokalizowanego po zachodniej stronie donżonu, przed wejściem w obszar międzymurza. Na terenie zamku dolnego, na jego dziedzińcu „zewnętrznym” przeprowadzić natomiast należy obserwacje archeologiczno-architektoniczne w 2-3 jednostkach badawczych dających elementarne wyobrażenie o dyspozycji przestrzennej tej części zamku, chronologii istniejących w tym miejscu murów i nawarstwień kulturowych. Pozostałe obszary castrum zdaniem piszącego te słowa kwalifikują się już raczej do stałego nadzoru archeologa nad pracami ziemnymi. Dotyczy to zwłaszcza planowanych prac przy odgruzowaniu wnętrza donżonu, gdzie rejestrowane być mogą reliktowo zachowane układy stratygraficzne, bądź odosobnione zabytki związane z najstarszą fazą egzystencji zamku i mogące mieć kapitalne znaczenie dla określenia metryki jego początków. Obszarem wymagającym szczególnego nadzoru jest także zachodnie zbocze Góry Zamkowej, na odcinku pomiędzy murem obwodowym donżonu, a podnóżem muru szyi bramnej, tudzież na przedpolu tejże. Nikłość nawarstwień kulturowych i późnonowożytna ich metryka stwierdzone w trakcie eksploracji jednostek badawczych na dziedzińcu „wewnętrznym” zamku dolnego pozwalają – w razie potrzeby -  na przeprowadzenie    w tym miejscu niwelacji do około 0,40-0,50 m od poziomu gruntu, dokonanej pod nadzorem archeologa.

Pełne rozpoznanie obiektu metodami architektonicznymi i archeologicznymi rozumiane jako przebadanie struktur murowanych i przyległych do nich nawarstwień ziemnych wraz z zalegającymi w nich zabytkowymi ruchomościami może w przypadku inwestycji realizowanej na zamku Niesytno zaowocować modelowym wzorcem prac badawczo-konserwatorskich na dużą skalę. Zwieńczeniem tych działań w kontekście architektonicznym winna stać się restauracja zabytku nawiązująca do historycznych form poszczególnych składników założenia, zaś w kontekście naukowym monografia tego bez wątpliwości jednego z bardziej tajemniczych i dotąd słabiej rozpoznanych zamków Dolnego Śląska.

Tomasz Olszacki – Sprawozdanie z badań archeologiczno – architektonicznych zamku Niesytno w Płoninie Bolków, woj. dolnośląskie (2011)

szukaj na stronie:

dofinansowanie:

nagroda: