zamek niesytno w płoninie

...feniks z popiołów

Dzieje zamku Niesytno, pomimo że wielokrotnie omawiane w publikacjach o charakterze naukowym i popularnonaukowym, traktować należy jako bardzo słabo rozpoznane, a ugruntowane o nich sądy często jako pozbawione podstaw źródłowych. Choć zamkowi dość często przypisuje się XIV-wieczną metrykę[1] brak jest jakichkolwiek źródeł poświadczających istnienie castrum w tym stuleciu, nie wydaje się też aby Płonina (w przeciwieństwie do mających wczesne tradycje osadnicze i parafialne Kaczorowa i Świdnika) była dogodnym miejscem dla rozwoju osadnictwa. Brak informacji o wsi która miałaby tu istnieć przed XV stuleciem zdaje się też wskazywać, iż początki okupacji osadniczej tego terenu związane były dopiero z zamkiem, jego egzystencja jest zaś dość dobrze poświadczona począwszy od lat 30. XV wieku, przesuwanie początków obiektu przed przełom XIV/XV stulecia wydaje się więc na obecnym etapie badań wątpliwe. Pierwsza wzmianka pochodzi z 5 listopada 1432 roku, a odnaleźć ją można w liście biskupa wrocławskiego Konrada      z Oleśnicy do wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego Paula Bellitzera von Russdorffa, w którym duchowny relacjonuje aktualne wydarzenia na Śląsku, pisząc: …Ouch wellit wissen, das Hayn von Czirnaw zu den ketczern ist getreten, und hatte eyn haws zur Sweidnicz im furstenthume genandt Nymmersat, dovon her die land beschedigte, nu habin es die Sweidniczer dirfallen und gewonnen, also das die ketczer yo dovon qwomen und floren kein Falkinstein, und die Sweydniczer folgeten en nach, und habin się uff dem Falkinsteyne berant, und meynen sie Hekabe zu gewynnen, und wie sich die sachen forbas habin werden, das wellin wir euch allewege vorschreibin…[2]. Potwierdzenie tej relacji znajdujemy także w Kronice Marcina z Bolkowa, choć nazwa interesującego nas zamku się tam nie pojawia[3]. Był więc w roku 1432 zamek we władaniu Hayna, ze znanego śląskiego rodu Czirnów, który po przystaniu do Husytów (co nastąpiło chyba po 29 września 1432 roku[4]) parał się raubritterstwem, szkodząc tym samym interesom handlowym Świdnicy. Skuteczna interwencja wojsk świdnickich i zdobycie Niesytna zmusiło Hayna do ucieczki na zamek Sokolec. Biorąc pod uwagę datę zawarcia podpisania „zobowiązania” i datowanie biskupiego listu (pisanego, gdy duchowny nie miał jeszcze dokładnych informacji o skutkach oblężenia Sokolca), sądzić można, iż do walk o Niesytno doszło w październiku 1432 roku. O ile fakt oblężenia zamku w 1432 roku, które rozpatrywać można w kontekście śląskiego epizodu wojen husyckich, nie wzbudza wątpliwości, o tyle brak jest jakichkolwiek przesłanek potwierdzających wielokrotnie przytaczaną w literaturze wzmiankę o ponownym zdobyciu zamku w 1455 roku przez zwalczającego raubritterstwo Gunczela II von Schweinichena (ze Świn), które znaleźć miało dramatyczny finał  w ścięciu Hansa Czirny (wuja Hayna?) w zamkowej kaplicy[5]. Po 1432 roku zamek nie należał już wedle wszelkiego prawdopodobieństwa do Czirnów, ale przeszedł w ręce innego potężnego śląskiego rodu: Zedlitzów. Pierwszym z nich, który miał pisać się z Niesytna, był Hetnschel von Zedlitz, zdaniem Małgorzaty Chorowskiej rezydujący tam od 1433 roku. Po nim dobra płonińskie trzymał Georg von Zedlitz zwany Małpą (Affe), zmarły w 1482 roku i jego syn, także Georg, z przydomkiem dzierżawczym „z Niesytna” występujący w latach 1484 i 1492. Do tej pory nie zauważono interesującej wzmianki z Historia Vratislaviensis… Petera Eschenloera  odnoszącej się do dnia 19 listopada 1468 roku, czyli lat lat panowania Georga I, kiedy to: …Super nundinis Wratislaviensibus Elisabet plures vasali ducatuum Sweidnicz Jawor, presertim castrenses in Kinast Furstenstein Lehn Nymmersat diffidaverunt duces Misnenses et prope Bunczil tres oneratos currus cum mercanciis ex Wratislavia pridem itis receperunt supra Lehn ducentes, super quibus curribus Wratisaviensis eciam notabilia habuerunt… [6]. Wydarzenia te, świadczące o działalności łupieskiej prowadzonej z zamków Chojnik, Książ, Wleń i Niesytno, analizować wypada przez pryzmat walk toczonych na Śląsku pomiędzy popierającym Macieja Korwina Wrocławiem, a wspierającymi Podiebradów (tudzież potem optujących za Jagiellonami) rodami, wśród których Zedlitzowie (na czele z siedzącym na Wleniu Hansem z linii Zedlitz-Röchlitz) odgrywali ważką rolę. Działania te sprowokowały w latach 70. XV wieku zbrojne interwencje wojsk węgierskiego monarchy przeciw dolnośląskim możnym, z których datowana na 1478 rok wyprawa dowodzona przez Jana Zelenego dotarła przez Bolków (oblężenie miasta i zamku) pod Wleń, nie kończąc się wszakże zdobyciem castrum, na którym zgromadzone być miały dobra zagarnięte wrocławianom[7]. Spodziewać się można, że walczące z opozycją możnych siły królewskie mogły w trakcie tej, bądź innej akcji, podjąć oblężenie Niesytna, choć jest to tylko hipoteza, znajdująca wszakże podbudowę w świetle badań archeologicznych, o czym niżej. Po Georgu II Zedlitzu zamek Niesytno dzierżony był przez jego synów: Jacoba (+1525 r.) i Justa, po czym przeszedł na ich bratanka: Georga III (Jorge) Affe (+1547 r.), małżonka Katriny von Runge  i założyciela linii Zedlitz-Nimmersath. Ostatni z wymienionych w 2 ćwierci XVI wieku podjął się budowy nowej siedziby: renesansowego pałacu wzniesionego poniżej starego zamku, na którego portalu wejściowym umieszczono datę „1545”, z kolei na tablicy memoratywnej o rok późniejszą. W 2 połowie XVI stulecia właścicielem rezydencji był Krzysztof Zedlitz, zmarły w 1581 roku[8], po nim zaś dzierżył ją m. in. Abraham Zedlitz. Z rąk córki Abrahama Niesytno przejść miało w 1660 roku w ręce spowinowaconych z nią Glaubitzów, zmieniając odtąd często właścicieli, należąc kolejno do rodzin von Redern, von Maltzan i von Nedischütz[9]. Na przełomie XVII i XVIII stulecia posiadaczem omawianych dóbr był ochmistrz Johann Friedrich Boguslaus von Dobrzensky-Doberzenitz, po którym w posiadanie Niesytna wchodziły kolejno rodziny von Czettritz, von Stillfried-Rattonitz i von Mannstain. Z około połowy XVIII wieku pochodzi najstarsza znana rycina przedstawiająca zamek w otoczeniu wsi i folwarku, autorstwa Friedricha Bernharda Wernera. W latach 1798-1810 założenie należało do kwatermistrza i prokuratora wojskowego Davida Conrada von Greve. Jak podaje K. Eysymontt właścicielami Niesytna mieli być następnie kupcy jeleniogórscy: Linkh i jego syn Benhard, po których przez von Bülowów przeszły one na marszałka dworu królewskiego: Friedricha Wilhelma hrabiego von Perponscher-Sedlnitzky’ego. Inicjatywie hrabiego przypisać można założenie ogrodu angielskiego poniżej pałacu oraz udrożnienie szlaku wiodącego wzdłuż zachodniego zbocza do średniowiecznych ruin i groty, a także zmianę nazwy siedziby na Wilhelmsburg (od 1873 roku), która utrzymała się do 1945 roku pomimo wielokrotnej zmiany właścicieli (Anton książę von Hohenzollern-Sigmaringen, rotmistrz von Motz, konsul Eduard F. Weber, od 1908 roku Eberhard hrabia von Saurma baron von Jeltsch, od 1935 roku Eduard i Elsa Neuschäffer). W latach II wojny światowej pałac użytkowany był przez władze niemieckie, między innymi na potrzeby Luftwaffe. Po 1945 roku zachowany został uchwytny jeszcze przed wojną podział majątku na dwie jednostki własnościowe, z zamkiem średniowiecznym jako prywatną własnością i  znacjonalizowanym pałacem, potem sprzedanym w ręce prywatne. W początku lat 90. doszło do pożaru, który strawił wnętrze pałacu i zapoczątkował szybko postępującą degradację obiektu. W latach 2010-2011 zamek i nowożytna siedziba nabyte zostały przez nowych właścicieli, którzy wspólnie rozpoczęli starania zmierzające do rewitalizacji zabytkowej przestrzeni.

Tomasz Olszacki – Sprawozdanie z badań archeologiczno – architektonicznych zamku Niesytno w Płoninie Bolków, woj. dolnośląskie (2011)

 

[1] Por. m. in.  N. Henelii as Hennenfeld, Silesiographia renovata…, Wratislaviae-Lipsiae 1704, t. 8,      s. 659, gdzie autor identyfikuje zamek z Czirnami, podając wszakże już pod 1307 rokiem pierwszego jego właściciela: Conrada de Czirn, po nim zaś Georga Czirnę świdnickiego/ze Świdnika, trzymającego rzekomo Niesytno w 1345 r.); R. Weber, Schlesische Schloesser, Bd 3, Dresden 1910, podobnie jak N. Henelii rozciąga chronologię zamku na 1 połowę wieku XIV, podając dalej sporo bałamutnych informacji o związanych z Niesytnem Czirnach; G. Grundmann, Burgen, Schlösser und Gutshäuser in Schlesien, Bd 1: Die mittelalterlichen Burgruinen, Burgen und Wohntürme, Marburg 1982, s. 97-98, połączył początki zamku z XIII stuleciem; M. Rochowicz, Studium historyczno-architektoniczne zamku Płonina woj. Jeleniogórskie, Wrocław 1991 [mpis w archiwum WUOZ  w Jeleniej Górze], która sądzi, iż pierwotnie miała to być książęca strażnica datowana na czasy Bernarda, bądź Bolka II; L. Kajzer, S. Kołodziejski, J. Salm, Leksykon zamków w Polsce, pod red. L. Kajzera, Warszawa 2001, s. 390, gdzie stwierdzono, iż …Budowla pojawia się w źródłach pisanych w późnym okresie swego funkcjonowania, w 1432… . M. Chorowska, op. cit., s. 128-131, 173-175, gdzie słusznie zauważyła, iż …wczesne związki z rodziną Czirn trudno potwierdzić wobec braku przekazów w czternastowiecznym materiale źródłowym…, choć jednocześnie podniosła analogię donżonu w Płoninie i pobliskich Świnach, atrakcyjną zwłaszcza w kontekście możliwości przypisania ich fundacji rycerzom krzyżowym: Henrykowi ze Świn i Konradowi z Czerni (von Tschirn, de Cirnen). Utożsamienie tego ostatniego z Conradem Czirną, a owego z Niesytnem jest jednak w świetle znanych mi źródeł niemożliwe do udowodnienia. O zamku i pałacu pisali także m. in. V. Schaetzke, Schlesische Burgen und Schlösser, Schweidnitz 1927, s. 67-68; B. Guerquin, Zamki Śląskie, Warszawa 1957, s. 68; tenże, Zamki w Polsce, wyd. 2, Warszawa 1984, s. 257; H. Wrabec, E. Jurkowska, C. Boguski, Park w Płoninie, 1977 [mpis]; K. Eysymontt, Studium historyczno-architektoniczne…; R. M. Łuczyński, Zamki, dwory i pałace w Sudetach, Legnica 2008, s. 262-266.   W kontekście symboliki donżonu z ostrzem ostatnio B. Czechowicz, Książęcy mecenat artystyczny na Śląsku u schyłku średniowiecza, Warszawa 2005, s. 552-555. Wstępna kwerenda źródeł przeprowadzona została wspólnie przez Jerzego Serafina i autora niniejszego Sprawozdania.

[2] Geschichtsquellen der Husittenkriege, [w:] SRS, Bd. 6, Breslau 1871, nr 166, s. 116-118.

[3] Chronik des Martin von Bolkenhain…, s. 13-14. 

[4] Scriptores Rerum Silesiacarum [dalej: SRS], Bd 6, Breslau 1871, nr 165, s. 116. Znajduje się tam zobowiązanie (die Urfehde) Hayna względem Husytów przez których został pojmany, poręczone przez dolnośląskich feudałów, którymi byli: Gotz senioris de Greiffinsteyn (z Gryfu), Hannussi de Kynast (z Chojnika), Opicz de Czirn residentis de Falkenstein (siedzący na Sokolcu) i Hanussii Czedlicz (Zedlitz) de Kaczendorff (z Kaczorowa), który to dokument wystawiono in Nymzoth, co jest tłumaczone jako Niemcza (jedno z ważniejszych miejsce koncentracji Husytów), ale może też być, co wątpliwe, zniekształconą nazwą Niesytna, por. Chronik des Martin von Bolkenhain, [w:] SRS, Bd 12, Breslau 1883, s. 13. 

[5] Małą wiarygodność wzmianki podkreśliła już M. Chorowska, op. cit., s. 173, przyp. 28.  

[6] Historia Wratislaviensis… von Peter Eschenloer, [w:] SRS, Bd. 7, Breslau 1872, s. 195.

[7] A. Boguszewicz, Corona Silesiae. Zamki Piastów fürstenberskich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego do połowy XIV wieku, Wrocław 2010, s. 234.

[8] SRS, Bd 11, Breslau 1878, s. 73. 

[9] Dzieje Niesytna w XVIII-XX wieku, na podstawie: K. Eysymontt, Studium…, s. 6-7; R. M. Łuczyński, op. cit., s. 263-264. 


szukaj na stronie:

dofinansowanie:

nagroda: